Monitoring van de mate van gezondheid van het aanbod en de promoties van supermarkten en out-of-home-ketens: Inzicht in de huidige stand van zaken en aanbevelingen voor het opzetten van een landelijke monitor. Poelman, M. P., Dijkstra, S. C., Djojosoeparto, S. K., de Vet, E. W. M. L., Seidell, J. C., & Kamphuis, C. B. M. (2021). Wageningen University & Research. https://doi.org/10.18174/555613

Voedselconsumptie wordt sterk beïnvloed door de leefomgeving. In onze huidige voedselomgeving hebben het aanbod en de promoties van sterk bewerkte, vette en suikerrijke voedingsmiddelen de overhand. Met het Nationaal Preventieakkoord (NPA) is een stap gezet om de Nederlandse voedselomgeving te verbeteren en gezonde keuzes makkelijker te maken. Om de voortgang van huidige en toekomstige beleidsacties gericht op het optimaliseren van de voedselomgeving te kunnen monitoren, is een betrouwbaar en onafhankelijk instrument voor de verslaglegging van het aanbod en de promoties in supermarkten en out-of-home-ketens van belang.

Over dit onderzoek
In opdracht van het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) hebben wetenschappers van de Wageningen Universiteit, de Vrije Universiteit Amsterdam en de Universiteit Utrecht een onderzoek uitgevoerd om 1) een beeld te krijgen (‘foto van de markt’) van het huidige aanbod en de promoties van Schijf-van-Vijf-producten in Nederlandse supermarkten en out-of-home-ketens en 2 te verkennen wat een goede manier kan zijn om het aanbod en de promoties te monitoren. Dit is nodig, omdat huidige monitors op het gebied van voeding zich tot op heden alleen richten op de uiteindelijke consumptie of op productsamenstelling. Een monitor over het aanbod en de promoties in de
voedselomgeving ontbreekt momenteel. Beleidsmonitoring (bijvoorbeeld van afspraken in het
Preventieakkoord) draagt bij aan de evaluatie van de effectiviteit en efficiëntie van beleidsmaatregelen en verschaft inzicht in de voortgang van de uitvoering en doelrealisatie van de maatregelen. Waar nodig kan op basis van de monitoringsresultaten bijgestuurd worden. Zo kan door middel van monitoring van de voedselomgeving worden geëvalueerd wat de effecten zijn van de inspanningen om de gezonde keuze de gemakkelijke keuze te maken.
Dit onderzoeksrapport bevat een ‘foto van de markt’ van de Nederlandse voedselomgeving in het voorjaar van 2021 en geeft daarmee een indruk over de huidige status van de voedselomgeving (het aanbod en de promoties) in supermarkten en out-of-home-ketens in Nederland. Dit rapport bevat tevens een advies voor het opzetten van een monitor met betrekking tot het aanbod en de promoties van Schijf-van-Vijf-producten in marktleidende supermarkten en out-of-home-ketens in Nederland, zodat veranderingen in het aanbod en de promoties op de lange termijn in beeld kunnen worden gebracht.

Onderzoek ten grondslag aan de aanbevelingen en inzichten
Wij hebben naar aanleiding van deze opdracht zeven deelstudies uitgevoerd, namelijk een crosssectioneel onderzoek naar het aanbod en de promoties van supermarkten, een cross-sectioneel onderzoek naar het aanbod en de promoties van out-of-home-ketens en een kwalitatieve interviewstudie met experts en stakeholders over hoe het aanbod en de promoties (en de voedselomgeving in bredere context) gemonitord kunnen worden in Nederland.

‘Foto van de markt’ van het aanbod en de promoties in supermarkten en out-of-homeketens
De ‘foto van de markt’ is gebaseerd op drie pilotstudies naar het aanbod, de aanbiedingen en de instore promoties in supermarkten en drie pilotstudies naar het aanbod, de aanbiedingen en de instore promoties van out-of-home-ketens. Bij out-of-home-ketens hebben wij ons specifiek op horecaketens gericht. Hieronder zijn de belangrijkste bevindingen over de ‘foto van de markt’ samengevat. In totaal valt 21% van het supermarktassortiment in de Schijf van Vijf en 79% hierbuiten. Van de wekelijkse supermarktaanbiedingen en producten die in de winkels gepromoot worden door plaatsing in kopschappen en impulsmeubels valt 19% in de Schijf van Vijf en 81% buiten de Schijf van Vijf. Van producten uit negen productgroepen met daarop kindermarketing (bv. een cartoon op de verpakking) valt 3% van de producten binnen de Schijf van Vijf en 97% daarbuiten. Bij 73% van de traditionele kassa’s en bij 65% van de zelfscankassa’s in supermarkten liggen producten die niet in de Schijf van Vijf vallen. Bij 4% van de kassa’s wordt alleen snackgroente of snackfruit aangeboden. Out-of-home-ketens laten een vergelijkbaar beeld zien. Van het assortiment van out-of-home-ketens valt 10% binnen de Schijf van Vijf en 90% niet in de Schijf van Vijf. Online promoties via sociale
media bestaan voor 73% uit producten en gerechten die niet in de Schijf van Vijf vallen en van het instore promotiemateriaal bestaat 81% uit niet-Schijf-van-Vijf-producten en gerechten.
Op een klein deel van de menukaarten van out-of-home-ketens (6%) staan duidelijk de
voedingswaarden van producten en gerechten vermeld. Bij 65% van de bezochte vestigingen kan op verzoek gratis kraanwater worden geschonken, maar dit was bij 12% van duidelijk of werd expliciet gecommuniceerd. Bijna de helft van de bezochte vestigingen had een speciaal kindermenu. Vier van deze vestigingen boden een volledig gezonde maaltijd voor kinderen aan. Bij de overige vestigingen waren geen volledige gezonde kindermenu’s verkrijgbaar. Geen enkele vestiging toonde de voedingswaarden bij het kindermenu. Bij iets meer dan de helft van de kindermenu’s werd standaard groente en fruit aangeboden.

Op basis van deze cijfers kan worden geconcludeerd dat de huidige status van het aanbod en de promoties niet bijdragen aan het bevorderen van een gezond voedselpatroon. Aanbevelingen over het monitoren van het voedselaanbod en de promoties in Nederland
Op basis van onze ervaringen met eerder wetenschappelijke onderzoek, de kwantitatieve studies uitgevoerd binnen deze opdracht (deelstudie 1 t/m 6) en kwalitatieve interviewstudie met 31 experts en stakeholders (deelstudie 7) hebben wij 10 kernaanbevelingen geformuleerd voor het opzetten van een monitor over het aanbod en de promoties in supermarkten en out-of-home-ketens.